ಡಾ| ಸರೋಜಿನಿ ಮಹಿಷಿ

ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ, ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವತ್ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಡಾ ಸರೋಜಿನಿ ಮಹಿಷಿಯವರಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ನಿರಂತರ ಪರಿಶ್ರಮ, ಛಲದಿಂದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನೇರಿ ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸೇವೆಯಿಂದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು.

ಮಹಿಷಿ ಮನೆತನದ ಬಿಂದೂರಾವ್ ಹಾಗು ಕಮಲಾಬಾಯಿಯವರ ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಸರೋಜಿನಿ ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ಪೂರ್ವಜರು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಹಿಷಿ ಗ್ರಾಮದವರಾಗಿದ್ದರು. ಸರೋಜಿನಿಯವರು ಧಾರವಾಡದ ಸರಕಾರಿ ಬಾಲಕಿಯರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ೫ನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಕಲಿತು, ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಎಸ್.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸಿ ಯವರೆಗೆ ಶಿಷ್ಯವೇತನದೊಂದಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾಗುತ್ತ ಬಂದರು. ವಿಲ್ಲಿಂಗ್ಟನ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಪದವಿಯನ್ನು ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನ ಸ್ತಾನಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾದರು. ನಂತರ ೨ ವರ್ಷ ಈ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ, ನಂತರ ಧಾರವಾಡದ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ತಂದೆಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಅವರನ್ನು ಕಾನೂನು ಅಭ್ಯಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಿತು. ೧೯೫೫ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಥಮ ರಾಂಕ್ ಪಡೆದು ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಕೀರ್ತಿ ತಂದರು. ೫೮-೫೯ರವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಶಾಸನಗಳು ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಬೋಧಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಕಾನೂನು ಕಲಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳೆಯೆನಿಸಿದರು.

ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದೆಡೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದರು. ಪ್ರೊ. ಸ. ಸ. ಮಾಳವಾಡರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕವಯತ್ರಿಯರು ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಊರೂರು ಮಠಗಳಿಗೆ ಅಲೆದು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಈ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುರಿತು ಮೊದಲ ಸಂಶೋಧನ ಕೃತಿ ಇದಾಗಿದೆ. ಇವರ ಸೇವೆ ಬಹುಮುಖವಾದುದು. ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದವರು. ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಡನೆ ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಗತಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಾಗು ಟ್ರೇನಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಸಂಚಾಲಕರಾಗಿ ಶಿಕ್ಷ್ಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಒರಿಸ್ಸಾ, ಜಗನ್ನಾಥಪುರಿ, ಜಯಪುರ, ಭೂಪಾಲ, ಶೃಂಗೇರಿ, ಕೇರಳ, ಗುರುವಾಯೂರ್ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರೆ.
ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಇವರ ಸಾಧನೆ ಅಪರೂಪವಾದುದು. ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪೈಕಿ ಇವರು ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು. ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮಹಿಳೆ. ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿಯವರಿಗೆ ಆಪ್ತಸಚಿವರಾಗಿ ದಕ್ಷ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದವರು. ೧೯೭೪-೭೬ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಕಂಪನಿ ವ್ಯವಹಾರ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಐಹೊಳೆ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಬಾದಾಮಿಯಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರ ನೇಮಿಸಿದ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ೧೯೮೪-೮೬ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಿ ವರದಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ರೂಪಾ ಕಥಾ ಸಂಕಲನ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಕಹಳೆ, ಹಿಮಾಚಲದಿಂದ ರಾಮೇಶ್ವರ, ಮುಳ್ಳುಗುಲಾಬಿ ಇವು ಮಹಿಷಿಯವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು. ಮಂಕುತಿಮ್ಮನ ಕಗ್ಗವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರಂತರ ಅಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ, ಕುವೆಂಪುರ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿಗೆ ಸರಳ ಸುಂದರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಂಥನ ವೆಂಬುದು ಬಾಣ, ಕಾಳಿದಾಸ, ನಾಗವರ್ಮ, ಜಯಕೀರ್ತಿಯಂತಹ ಉದ್ಧಾಮ ಕವಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆದಿರುವ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕವಯತ್ರಿಯರು ವೇದ ಕಾಲದಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದವರೆಗಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಕವಯತ್ರಿಯರ ಕವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲೂ ಕನ್ನಡ ಕವಯತ್ರಿಯರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಂಶೋಧನ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿರುವ ಡಾ|ಸರೋಜಿನಿ ಮಹಿಷಿಯವರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮಹಿಳಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. ರಾಜಕೀಯ ಮುತ್ಸದಿಯಾಗಿ, ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿ, ಸಂಘಟಕರಾಗಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಚಿಂತಕೆಯಾಗಿ, ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿ ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ, ನಾಡಿಗೆ ಅಮೋಘವಾದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಶರಾದರು.

ಕೃಪೆ:
ಕನ್ನಡ ದೀಪಗಳು
ಸಂಪಾದಕರು: ಮೋಹನ ನಾಗಮ್ಮನವರ
ಪ್ರಕಾಶಕರು: ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘ, ಧಾರವಡ

ಶಾಂತಾದೇವಿ ಮಾಳವಾಡ

೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಣಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಲೇಖಕಿಯರು ಕಥನ ಸಾಹಿತ್ಯದತ್ತ ಒಲವು ತೋರಿದರು. ಅಂತಹವರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಾದೇವಿ ಮಾಳವಾಡರು ಪ್ರಮುಖರು. ಇವರು ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆಯಾಗಿ, ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಯ ರೂವಾರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆ ಗಮನಾರ್ಹ.

ಶಾಂತಾದೇವಿಯವರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ೧೯೨೨ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦ರಂದು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೆ ಮುಲ್ಕಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯವರೆಗೆ ಅವರು ಓದಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಮುದ್ದಿನ ಮಗಳಿಗೆ ದಂಪತಿಗಳು ಮನೆದೇವತೆಯಾದ ದಾನಮ್ಮಳ ಹೆಸರನ್ನೇ ಇಟ್ಟರು. ಎರಡು ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ ಇವರಿಗೆ ತಂದೆಯ ಅಕಾಲಿಕ ವಿಯೋಗ, ಹತ್ತನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ವಿಯೋಗವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಇವರು ಅಜ್ಜಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು, ಜನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಬೆಳೆದರು.

ದಾನಮ್ಮ ಬೆಳಗಾವಿಯ ವನಿತಾವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಶುರುಮಾದಿದರು. ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಎರಡನೆಯ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ದೊಡ್ಡಪ್ಪನವರ ಆದೇಶದಂತೆ ಶಾಲೆ ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಓದುವ ಹಟದಿಂದ ದಾನಮ್ಮ ಎರಡು ದಿನ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದರಾದರು ಅನುಮತಿ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಸ್ನೇಹಿತೆಯರಿಂದ ಕಥೆ, ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ತಂದು ಓದುವ ಹವ್ಯಾಸವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡರು.

೧೪ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರೊ. ಸ. ಸ. ಮಾಳವಾಡರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ೧೫ವರ್ಷ ತುಂಬುವವರೆಗೆ ಮದುವೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಾಗು ಪ್ರೊ. ಮಾಳವಾಡರ ನಡುವೆ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರದ ವಿನಿಮಯ ನಡೆಯಿತು. ಸೂತ್ರದಗೊಂಬೆ, ಬಂಧನದ ಆಚೆ ಮುಂತಾದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ದಾನಮ್ಮವರಿಗೆ ಓದಲು ಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಳವಾಡರು, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ಮನೆಗೆಲಸದ ದಾಸಿಯಾಗದೆ ಬಾಳಸಂಗಾತಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪದಿಸಿದರು. ಇದು ದಾನಮ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ತುಂಬಿತು. ಮದುವೆಯಾದ ನಂತರ ಪ್ರೊ. ಮಾಳವಾಡರು ಕೊಟ್ಟ ಹೆಸರು ಶಾಂತಾದೇವಿ, ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಾಮವಾಯಿತು. ೩೫ ಜನ ಸದಸ್ಯರಿರುವ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸೊಸೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಕಿರುವರೆಯದ ಶಾಂತಾದೇವಿ ಆಧುನಿಕತೆ ಸಂಪ್ರದಾಯನಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಬೆಸೆವ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿ ತೂಕ ತಪ್ಪದಂತೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಸಂಸಾರದ ಒತ್ತಡಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಸ್ವಧ್ಯಯನ ಮುಂದುವರೆಸಿ, ೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ‘ಜಾಣ’ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾದರು. ಪ್ರೊ. ಮಾಳವಾಡರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು.

ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿ ಶಾಂತಾದೇವಿಯವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ ವಿಪುಲ ಹಾಗೂ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣ. ಕಥಾ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ ಅವರು ಕಾದಂಬರಿ, ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ, ಪ್ರಬಂಧ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ ಮಕ್ಕಳ ಪುಸ್ತಕ ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟು ನಲವತ್ತಾರು ಕೃತಿಗಳ ಕರ್ತೃ. ೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಕಥಾ ಸಂಕಲನ ಮೊಗ್ಗೆಯ ಮಾಲೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವಘಟನೆ ಹಾಗು ವಚನಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿದ ಅಕ್ಕನ ಭಾವಸೌರಭ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಬಸವಪ್ರಕಾಸಹ್, ದಾನದಾಸೋಹಿ ದಾನಮ್ಮ ಹಾಗು ಶೂರರಾಣಿ ಕೆಳದಿ ಚಿನ್ನಮ್ಮ ಶಾಂತಕ್ಕನವರ ಮೂರು ಕಾದಂಬರಿಗಳು.

ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಧಾನ ರಚನೆಯತ್ತ ವಿಶೇಷ ಒಲವು ತೋರಿದ ಶಾಂತಕ್ಕನವರು ಸೊಬಗಿನ ಮನೆ, ದಾಂಪತ್ಯ ಯೋಗ, ವಧಿವಿನ ಉಡುಗೊರೆ, ೮ ಬಾರಿ ಮುದ್ರಣಗೊಂಡ ರಸಪಾಕ ಇವರ ಮಹಿಳಾ ಪರ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಶಿಲ್ಪ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಮಹಿಳಾಕೇಶ ವಿನ್ಯಾಸ, ತೊಡಿಗೆ, ಉಡಿಗೆಗಳ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಅಲಂಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರವತ್ತಾಗಿ ಸಮೀಕರಿಸಿ ವಿವರಿಸುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಅಲಂಕಾರ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿರುವಂತೆ ಇವರ ಕೃತಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಮುಡಿಪ್ರಾಯದ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಕಲಾತ್ಮಕ ಕೃತಿ.

ಶ್ರೀಗಿರಿಯಿಂದ ಹಿಮಗಿರಿಗೆ ಶಾಂತಕ್ಕನವರು ಬರೆದ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ. ಪ್ರೊ. ಮಾಳವಾಡರು ವಿಧಿವಶರಾದಾಗ ಅವರು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಶಾಂತಾದೇವಿ ತಮಗಾದ ಅನೂಹ್ಯ ದುಃಖವನ್ನು ಅದುಮಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರ ಆತ್ಮಚರಿತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ೧೯೩೮ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೆಲವೇ ಜನ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅಕ್ಕನ ಬಳಗ ಇಂದು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿದೆ. ೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಮರಾಠಿಮಯವಾಗಿದ್ದ ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡತಿಯರ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನಗಿಸಿ, ಕಾರದರ್ಶ್ಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.

ಇವರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ದಾನಚಿಂತಾಮಣಿ ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಶರಣ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ, ೯೮ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪೀಠ ಇವು ಶಾಂತಕ್ಕನವರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂದು ಬಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಲೂ. ತಮಗೆ ಬಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಹಣವನ್ನು ಶಾಂತಕ್ಕ ಅನೇಕ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಿದುದು ಅವರ ಔದಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ಇವರು ೨೦೦೫ರಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿದರು.

ಕೃಪೆ:
ಕನ್ನಡ ದೀಪಗಳು
ಸಂಪಾದಕರು: ಮೋಹನ ನಾಗಮ್ಮನವರ
ಪ್ರಕಾಶಕರು: ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘ, ಧಾರವಡ

ಪದ್ಯ ೩೬ ೩೭: ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ತೋಡಿಕೊಂಡನು?

ನೀನೊಳ್ಳೊಡುಂಟು ರಾಜ್ಯಂ
ನೀನುಳ್ಳೊಡೆ ಪಟ್ಟಮುಂಟು ಬೆಳ್ಗೊಡೆಯುಂಟುಯ್
ನೀನುಳ್ಳೊಡುಂಟು ಪೀಳಿಗೆ
ನೀನಿಲ್ಲದಿವೆಲ್ಲಮೊಳವೆ ಅಂಗಾಧಿಪತೀ (ದುರ್ಯೊಧನ ವಿಲಾಪಂ, ಪದ್ಯ ೩೬)

ಹರಿ ಬೇಡೆ ಕವಚಮಂ ನೀ
ನರಿದಿತ್ತಯ್ ಕೊಂತಿ ಬೇಡೇ ಬೆಗಡೆದೆ ಕೊಟ್ಟಯ್
ಪುರಿಗಣೆಯಂ ನಿನಗೆಣೆ ಕಸ
ವರಗಲಿ ಮೆಯ್ಗಲಿಯುಮಾವನಂಗಾಧಿಪತೀ (ದುರ್ಯೊಧನ ವಿಲಾಪಂ, ಪದ್ಯ ೩೭)

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಎಲೈ ಕರ್ಣ, ನೀನಿದ್ದರೆ ನನಗೂ ರಾಜ್ಯ, ಪದವಿ, ಪಟ್ಟ, ಶ್ವೇತಛತ್ರಿ, ಚಾಮರ, ಸಿಂಹಾಸನ ಎಲ್ಲವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ನೀನೆ ಇಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಇವೆಲ್ಲವಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ, ಈ ವೈಭವ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ನನಗಾವ ಸುಖವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲೈ ಕರ್ಣ ನೀನೆಂತಹ ದಾನಶೂರ, ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಗನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ವಟುವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು
ನಿನ್ನ ಸಹಜವಾದ ಕವಚ ಕುಂಡಲವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹಿಂಜರಿಯದೆ ಅವನ್ನು ನಿನ್ನ ಮೈಯಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟೆಯೆಲ್ಲಾ, ಕುಂತಿಯು ತನ್ನ ಮಗನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವಾದ ಪುರಗಣೆ (ಸುಡುವ ಬಾಣ)ಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬಾರದೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವಳಿಗೂ ನೀನು ಮಾತುಕೊಟ್ಟೆಯೆಲ್ಲಾ, ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ದಾನ ಶೂರನಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿ ಮೆರೆದೆಯೆಲ್ಲಾ, ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸರಿಸಮಾನನಾದವರು ಯಾರು ಕರ್ಣಾ! ಎಂದು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ತೋಡಿಕೊಂಡನು.

ಅರ್ಥ:
ರಾಜ್ಯ: ರಾಷ್ಟ್ರ; ಪಟ್ಟ: ಪದವಿ; ಬೆಳ್ಗೊಡೆ: ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ; ಪೀಳಿಗೆ: ಸಿಂಹಾಸನ; ಅಧಿಪತಿ: ರಾಜ, ಒಡೆಯ

ಹರಿ: ಕೃಷ್ಣ, ಇಂದ್ರ; ಅರಿದು: ಕತ್ತರಿಸಿ; ಅರಿ: ತಿಳಿ; ಮೆಯ್ಗಲಿ- ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಬೇಡು: ಕೇಳು; ಅರಿ: ಕತ್ತರಿಸು;ಇತ್ತೆ: ನೀಡಿದೆ; ಬೆಗಡೆ: ಬೆಚ್ಚದೆ; ಕೊಟ್ಟಯ್: ನೀಡಿದೆ; ಪುರಿಗಣೆ: ಸುಡುವ ಬಾಣ; ಕಸವರಗಲಿ: ಚಿನ್ನವನ್ನು ದಾನಮಾಡುವುದರಲಿ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ನೀನೊಳ್ಳೊಡ್+ಉಂಟು +ರಾಜ್ಯಂ
ನೀನುಳ್ಳೊಡೆ+ ಪಟ್ಟಮ್+ಉಂಟು +ಬೆಳ್ಗೊಡೆಯ್+ಉಂಟುಯ್
ನೀನುಳ್ಳೊಡ್+ಉಂಟು +ಪೀಳಿಗೆ
ನೀನಿಲ್ಲದ್+ಇವೆಲ್ಲಮೊಳವೆ +ಅಂಗಾಧಿಪತೀ

ಹರಿ +ಬೇಡೆ +ಕವಚಮಂ +ನೀನ್
ಅರಿದಿತ್ತಯ್ +ಕೊಂತಿ +ಬೇಡೇ +ಬೆಗಡೆದೆ+ ಕೊಟ್ಟಯ್
ಪುರಿಗಣೆಯಂ +ನಿನಗೆಣೆ+ ಕಸ
ವರಗಲಿ+ ಮೆಯ್ಗಲಿಯುಮ್+ಆವನ್+ಅಂಗಾಧಿಪತೀ

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಬಾಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತ ಶೋಕಿಸುವ ಪದ್ಯ
(೨) ಕರ್ಣನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಪದ್ಯ

ಪದ್ಯ ೩೩, ೩೪: ದುರ್ಯೋಧನನ ಕರ್ಣನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಗೆ ದುಃಖಿಸಿದನು?

ಅನೃತಂ ಲೋಭಂ ಭಯಮೆಂ
ಬಿನಿತುಂ ನೀನರ್ದ ನಾಡೊಳಿರ್ಕುಮೆ ರವಿನಂ
ದನ ನನ್ನಿ ಚಗಮಣ್ಮೆಂ
ಬಿನಿತರ್ಕಂ ನೀನೆ ಮೊತ್ತಮೊದಲಿಗನಾದಯ್ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ೩೩ ಪದ್ಯ)

ಆನರೆವೆಂ ಪೃಥೆಯರೆವಳ್
ದಾನವರಿಪುವರೆವನರ್ಕನರೆವಂ ದಿವ್ಯ
ಜ್ಞಾನಿ ಸಹದೇವನರಿವಂ
ನೀನಾರ್ಗೆಂದಾರುಮರೆಯರಂಗಾಧಿಪತೀ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ೩೪ ಪದ್ಯ)

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ನೀನಿರುವ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಅತಿಯಾಸೆ, ಭಯವಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಕರ್ಣಾ! ಸತ್ಯ, ತ್ಯಾಗ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ನೀನೆ ಸೂರ್ಯ ಹೀಗಿರುವಾಗ ಮರಣಹೊಂದಲು ನೀನೆ ನನಗಿಂತ ಮೊದಲಿಗನಾದೆಯಾ!

ನಾನು, ತಾಯಿಯಾದ ಕುಂತಿ, ತಂದೆಯಾದ ಸೂರ್ಯ, ಲೋಕಾಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಕೃಷ್ಣ, ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಸಹದೇವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನೀನು ಯಾರಿಗೆ ಜನಿಸಿದವನೆಂದು ಗೊತ್ತಿದೆ ಕರ್ಣಾ!

ಅರ್ಥ:
ಅನೃತ: ಸುಳ್ಳು; ಲೋಭ:ದುರಾಸೆ ಭಯ: ಅಂಜಿಕೆ; ನಾಡು: ರಾಜ್ಯ; ಇರ್ಕುಮೆ: ಇರುತ್ತೇನೆಯೆ; ನಂದನ:ಮಗ; ನನ್ನಿ: ನಿಜ, ದಿಟ; ಚಾಗ: ತ್ಯಾಗ; ಅಣ್ಮು: ಪರಾಕ್ರಮ; ಅರ್ಕ: ಸೂರ್ಯ, ಮೊದಲು: ಪ್ರಥಮ;

ಪೃಥೆ: ಕುಂತಿ; ಅರ್ಕ: ಸೂರ್ಯ; ದಾನವರಿಪು: ರಾಕ್ಷಸರ ವೈರಿ (ಕೃಷ್ಣ);ದಿವ್ಯ: ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಜ್ಞಾನಿ: ತಿಳಿದವ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ಅನೃತಂ +ಲೋಭಂ +ಭಯಮೆಂಬ್
ಇನಿತುಂ +ನೀನರ್ದ +ನಾಡೊಳ್+ಇರ್ಕುಮೆ+ ರವಿ+ನಂ
ದನ+ ನನ್ನಿ+ ಚಗಮ್+ಅಣ್ಮೆಂಬ್
ಇನಿತ್+ಅರ್ಕಂ +ನೀನೆ +ಮೊತ್ತಮೊದಲಿಗನಾದಯ್

ಆನ್+ಅರೆವೆಂ +ಪೃಥೆ +ಅರೆವಳ್
ದಾನವರಿಪುವ್+ಅರೆವನ್+ಅರ್ಕನ್+ಅರೆವಂ +ದಿವ್ಯ
ಜ್ಞಾನಿ +ಸಹದೇವನ್+ಅರಿವಂ
ನೀನಾರ್ಗೆಂದ್+ಆರುಮ್+ಅರೆಯರ್+ಅಂಗಾಧಿಪತೀ

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ಕರ್ಣನು ಸೂತಪುತ್ರನಲ್ಲ ಅವನು ಉತ್ತಮಕುಲದವನೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಪದ್ಯ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದೂ ನಿನಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಯಿತಲ್ಲಾ ಎಂದು ಕೊರಗುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ
(೨) ಕರ್ಣನು ದಾನ ಶೂರ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಪದ್ಯದಿಂದ ಆತನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು.

ಪದ್ಯ ೨೯, ೩೨: ಕರ್ಣನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಗೆ ಶೋಕ ಪಟ್ಟನು?

ಆನು ದುಶ್ಯಾಸನನುಂ
ನೀನುಂ ಮೂವರೆ ದಲಾತನುಂ ಕಳಿದ ಬಳಿ
ಕ್ಕಾನುಂ ನೀನೆ ದಲೀಗಳ್
ನೀನುಮಗಲ್ದೆತ್ತವೋದೆಯಂಗಾಧಿಪತೀ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪ, ೨೯ ಪದ್ಯ)

ನಿನ್ನ ಕೆಳೆಯಂ ಸುಯೋಧನ
ನಂ ನೋಡದೆ ನುಡಿಯದಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಬೆಸನೇ
ನೆನ್ನದೆ ಜೀಯೆನ್ನದೆ ದೇ
ವೆನ್ನದೆ ಯೇಕುಸಿರದಿರ್ದೆಯಂಗಾಧಿಪತೀ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪ, ೩೨ ಪದ್ಯ)

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮಿತ್ರ ಕರ್ಣನ ದೇಹವನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ ತನ್ನ ಶೋಕದ ನುಡಿಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದ. ನಾನು ದುಶ್ಯಾಸನ ಮತ್ತು ನೀನು, ನಾವು ಮೂವರು ಒಂದು ಗುಂಪಾಗಿದ್ದೆವು. ದುಶ್ಯಾಸನನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ, ನಾನು ಮತ್ತು ನೀನು ಇಬ್ಬರೆ ದಳವಾಗಿದ್ದೆವು, ಇನ್ನೂ ಈಗ ನೀನು ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ ಕರ್ಣಾ!!

ನಿನ್ನ ಗೆಳೆಯನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ನೋಡದೆ, ಮಾತನಾಡಿಸದೆ, ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ, ನನಗೇನು ಕಾರ್ಯವೆಂದು ಕೇಳದೆ, ಒಡೆಯಾ, ದೇವ ಎನ್ನದೆ, ನಿನ್ನ ಉಸಿರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟೆಯಲ್ಲಾ ಕರ್ಣಾ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು.

ಅರ್ಥ:
ಆನು: ನಾನು; ದಳ: ತಂಡ; ಕಳಿದ: ತೀರಿಹೋದ; ಬಳಿ: ನಂತರ; ಅಗಲು: ದೂರಹೋಗು, ಸಾವು; ಎತ್ತ: ಎಲ್ಲಿಗೆ; ಹೋದೆ: ತೆರಳಿದೆ; ಅಧಿಪತಿ: ರಾಜ; ಬೆಸ: ಕೆಲಸ, ಕಾರ್ಯ; ಜೀಯ: ಒಡೆಯ; ದೇವ: ಸ್ವಾಮಿ; ಉಸಿರು: ಜೀವ; ಅದಿರು: ನಡುಕ;

ಕೆಳೆ: ಸ್ನೇಹಿತ; ನೋಡು: ವೀಕ್ಷಿಸು; ನುಡಿ: ಮಾತು; ಅಪ್ಪಿಕೊ: ತಬ್ಬಿಕೊ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ಆನು +ದುಶ್ಯಾಸನನುಂ
ನೀನುಂ+ ಮೂವರೆ +ದಲ+ಆತನುಂ +ಕಳಿದ +ಬಳಿಕ್
ಆನುಂ+ ನೀನೆ +ದಲ+ಈಗಳ್
ನೀನುಂ+ಅಗಲ್ದ್+ಎತ್ತ+ವೋದೆ+ಅಂಗಾಧಿಪತೀ

ನಿನ್ನ +ಕೆಳೆಯಂ +ಸುಯೋಧನ
ನಂ +ನೋಡದೆ +ನುಡಿಯದ್+ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ +ಬೆಸನೇನ್
ಎನ್ನದೆ +ಜೀಯ+ಎನ್ನದೆ +ದೇವ
ಎನ್ನದೆ +ಯೇಕ್+ಉಸಿರದಿರ್ದೆ+ಯಂಗಾಧಿಪತೀ

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ದುರ್ಯೋಧನನ ಶೋಕವನ್ನು ಮನಕಟ್ಟುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿರುವುದು

ಪದ್ಯ ೨೫: ದುರ್ಯೋಧನನು ದುಶ್ಯಾಸನ ಶವವನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಗೆ ದುಃಖಿಸಿದನು?

ಜನನೀಸ್ತನ್ಯಮನುಂಡೆನಾಂ ಬಳಿಕೆ ನೀಂ ಸೋಮಾಮೃತಂ ದಿವ್ಯಭೋ
ಜನಮೆಂಬಿಂತಿವನುಂಡೆನಾಂ ಬಳಿಕೆ ನೀಂ ಬಾಲತ್ವದಿಂದೆಲ್ಲಿಯುಂ
ವಿನಯೋಲ್ಲಂಘನಮಾದುದಿಲ್ಲ ಮರಣಕ್ಕೆನ್ನಿಂದೆ ನೀಂ ಮುಂಚಿದಯ್
ಮೊನೆಯೊಳ್ ಸೂಳ್ ತಡಮಾಯ್ತಿದೊಂದೆಡೆಯೊಳಂ ಹಾ ವತ್ಸ ದುಶ್ಯಾಸನ (ದುರ್ಯೋಧನವಿಲಾಪ, ಪದ್ಯ ೨೫)

ಎಂದು ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಕಳೇಬರಮಂ ನೋಡಲಾರದೆ ಅಲ್ಲಿಂ ತಳರ್ದು ದಿನಕರತನೂಜನಂ ರಾಜರಾಜಂ ನೋಡಿ ಬಾಷ್ಪವಾರಿ ಧಾರಾಪೂರಿತ ಲೋಚನನುಂ ಮನ್ಯೂದ್ಗತಕಂಠನುಂ ಅಸಹ್ಯಶೋಕಾನಲದಹ್ಯಮಾನಾಂತಃಕರಣನುಮಾಗಿ

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ತಾಯಿಯ ಹಾಲನ್ನು ಮೊದಲು ನಾನು ಕುಡಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಶನ ಮಾಡುವ ಎಡೆಯಾಗಲಿ, ದಿವ್ಯಭೋಜನವಾಗಲಿ ಮೊದಲು ನನಗೆ ಬಿಟ್ಟು ನಂತರ ನೀನು ಊಟಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಈ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ನೀನು, ಈಗ ಇದನ್ನು ಮರೆತೆಯಲ್ಲಾ! ಮರಣವನ್ನು ನೀನು ಮೊದಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಾನು ಮೊದಲುಂಡುವ ವಿನಯಕ್ಕೆ ಭಂಗತಂದೆಯೆಲ್ಲಾ! ನಾನು ಮೊದಲು ಎಂಬ ಸರದಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ನೀನು ಮರಣದ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗನಾದೆಯೆಲ್ಲಾ ಮಗು ದುಶ್ಯಾಸನ ಎಂದು ಅತೀವ ದುಃಖತಪ್ತನಾಗಿ, ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಕಳೆಬರವನ್ನು ನೋಡಲಾರದೆ..

ಮುಂದೆ ನಡೆದುಬಂದಾಗ ಆತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದದ್ದು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮಿತ್ರ, ಸೂರ್ಯನ ಮಗ, ರಾಜಾಧಿರಾಜ ಕರ್ಣನ ಹೆಣವನ್ನು. ಅವನ ಶವವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿಬಂದು, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹಬೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಬಿಸಿನೀರು ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಸುರಿಯಲಾರಂಭಿಸಿತು, ಕಂಠವು ಗದ್ಗದಿತವಾಯಿತು. ಸಹಿಸಲಾಗದ ದುಃಖದ ಬೆಂಕಿಯು ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಸುಡಲು…

ಅರ್ಥ:
ಜನನಿ: ತಾಯಿ; ಸ್ತನ: ಮೊಲೆ; ಉಂಡು: ತಿಂದು, ಕುಡಿ; ಬಳಿಕ: ನಂತರ; ಸೋಮ: ಚಂದ್ರ; ಅಮೃತ: ಸುಧೆ; ದಿವ್ಯ: ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಭೋಜನ: ಊಟ; ಬಾಲತ್ವ: ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ; ಉಲ್ಲಂಘನೆ: ಅಪ್ಪಣೆಮೀರು, ದಾಟು; ಮರಣ: ಸಾವು; ಮುಂಚೆ: ಮುಂದೆ, ಮೊದಲು; ವಿನಯ: ಒಳ್ಳೆಯತನ, ಸೌಜನ್ಯ ; ಮೊನೆ: ಅಗ್ರಭಾಗ; ಸೂಳ್: ಸರದಿ; ತಡ: ನಿಧಾನ; ವತ್ಸ: ಮಗು;

ಕಳೇಬರ: ಶವ, ಹೆಣ; ತಳರ್ದು: ತೆರಳಿ; ದಿನಕರ: ಸೂರ್ಯ; ಅನುಜ: ಪುತ್ರ; ರಾಜರಾಜಂ: ರಾಜಾಧಿರಾಜ; ಬಾಷ್ಪ: ಕಣ್ಣೀರು, ಹಬೆ; ವಾರಿ: ನೀರು; ಧಾರಾಪೂರಿತ: ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ, ಒಂದೇಸಮನೆ; ಲೋಚನ: ಕಣ್ಣು; ಗದ್ಗಧಿಸು: ಕಂಠಬಿಗಿದುಬರು; ಕಂಠ: ಕೊರಳು; ಅಸಹ್ಯ:ಜುಗುಪ್ಸೆ, ಸಹಿಸಲಾಗದ; ಶೋಕ: ದುಃಖ; ಅನಲ: ಬೆಂಕಿ; ದಹಿಸು: ಸುಡು; ಅಂತಃಕರಣ: ಮನಸ್ಸು, ದಯೆ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ಜನನೀ+ಸ್ತನ್ಯಮನ್+ಉಂಡೆ+ನಾಂ +ಬಳಿಕೆ+ ನೀಂ +ಸೋಮಾಮೃತಂ +ದಿವ್ಯ+ಭೋ
ಜನಂ+ಎಂಬ್+ಇಂತ್+ಇವನ್+ಉಂಡೆ+ನಾಂ +ಬಳಿಕೆ +ನೀಂ +ಬಾಲತ್ವದಿಂದ್+ಎಲ್ಲಿಯುಂ
ವಿನಯ+ಉಲ್ಲಂಘನ+ಮಾದುದಿಲ್ಲ+ ಮರಣಕ್+ಎನ್ನಿಂದೆ +ನೀಂ +ಮುಂಚಿದಯ್
ಮೊನೆಯೊಳ್+ ಸೂಳ್+ ತಡಮಾಯ್ತ್+ಇದೊಂದ್+ಎಡೆಯೊಳಂ +ಹಾ +ವತ್ಸ+ ದುಶ್ಯಾಸನ

ಎಂದು+ ತನ್ನ +ತಮ್ಮನ +ಕಳೇಬರಮಂ +ನೋಡಲಾರದೆ +ಅಲ್ಲಿಂ +ತಳರ್ದು +ದಿನಕರ+ತನೂಜನಂ +ರಾಜರಾಜಂ +ನೋಡಿ +ಬಾಷ್ಪ+ವಾರಿ +ಧಾರಾಪೂರಿತ+ ಲೋಚನನುಂ ಮನ್ಯೂದ್ಗತ+ಕಂಠನುಂ +ಅಸಹ್ಯ+ಶೋಕ+ಅನಲ+ದಹ್ಯಮಾನ್+ಅಂತಃಕರಣನುಮಾಗಿ

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ಭ್ರಾತೃ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪರಿ:
ಜನನೀಸ್ತನ್ಯಮನುಂಡೆನಾಂ ಬಳಿಕೆ ನೀಂ
ಸೋಮಾಮೃತಂ ದಿವ್ಯಭೋಜನಮೆಂಬಿಂತಿವನುಂಡೆನಾಂ ಬಳಿಕೆ ನೀಂ
(೨) ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಬಗೆ:
ಬಾಷ್ಪವಾರಿ ಧಾರಾಪೂರಿತ ಲೋಚನನುಂ
ಮನ್ಯೂದ್ಗತಕಂಠನುಂ
ಅಸಹ್ಯಶೋಕಾನಲದಹ್ಯಮಾನಾಂತಃಕರಣನುಮಾಗಿ

ಬಸವರಾಜ ಕಟ್ಟೀಮನಿ

“ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಆಯುಷದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತರಷ್ಟು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆದಿದೆ. ಬದುಕಲು ಹೋರಾಟ, ಬೆಳೆಯಲು ಹೋರಾಟ, ಅನ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಕಷ್ಟ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ಬಡತನವನ್ನು ಅನಾರೋಗ್ಯವನ್ನು ದ್ವೇಷವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಈ ಸ್ಥಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನೂ ಹತ್ತಿಪ್ಪತ್ತು ಉತ್ತಮ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಹಂಬಲವಿದೆ. ಮೈಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತವಿರುವವರೆಗೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಬರೆದೇ ಬರೆಯುತ್ತೇನೆ, ಬರವಣಿಗೆ ನಿಂತಾಗ ಉಸಿರು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ” ಇದು ಕನ್ನಡದ ಖ್ಯಾತ ಕಾದಂಬರಿಕಾರರಾದ ಬಸವರಾಜ ಕಟ್ಟೀಮನಿಯವರ ಐವತ್ತನೇ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕು ಬರಹವನ್ನು ಕುರಿತು ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ ನುಡಿದ ಮಾತು.

ಬೆಳಗಾವಿಯ ಗೋಕಾಕ್ ತಾಲೂಕಿನ ಮಲಾಮರಡಿ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಯ್ಯಣ್ಣ ಮತ್ತು ಬಾಲವ್ವ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಎರಡನೇ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಬೈಲಹೊಂಗಲ, ಕಿತ್ತೂರು, ಬೆಳಗಾವಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ. ಬಳಿಕ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ನೆಲೆ ನಿಂತಾಗ ಗಳಗನಾಥ, ಕೆರೂರ ವಾಸುದೇವಾಚಾರ್ಯ, ಮಾಸ್ತಿ ಮುಂತಾದವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಓದು ಎಳೆವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕ ಬಸವನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗೀಳು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರ, ಶರಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ತಾಯಿಗೆ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ಓದಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ. ಮಗನಿಗಾಗಿ ವಾಚನಾಲಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕಾಣೆ ವಂತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಗನೂ ಒಂದಿಲ್ಲೊಂದು ದಿನ ಕಾದಂಬರಿಕಾರನಾಗಬೇಕೆಂದು ಕನಸು ಕಂಡಿದ್ದಳು ತಾಯಿ.

ಬೆಳಗಾವಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಬರಹಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ತಂದೆಯು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗೀಳಿನಿಂದ ಮಗನು ತನ್ನ ಬಾಳನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಮೈಹುಳಿ ಹೊಡೆದರು. ಈ ನೋವು ಅವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಲೇಖಕನಾಗಬೇಕೆಂಬ ಛಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಬರಹದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸಬೇಕೆಂಬ ದೃಢನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಡುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.

ಮೆಟ್ರಿಕ್ಕಿನ ನಂತರ ಬಡತನದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಶ್ರವಣಬಂಧ ಅಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸದೆ ಹಲವಾರು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿದರು. ಕಟ್ಟೀಮನಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಂದಲಗಾ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕೈದಿಗಳಾಗಿ ಕೆಲ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವಾಗಳು ಇವರ ಬರವಣಿಗೆ ಗಾಢವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಸಮಾಜದ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಶೋಧಿಸಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣರಾದವರನ್ನು ಬಯಲಿಗೆ ಎಳೆಯಲೆಂದೇ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.

೧೯೪೪ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಪ್ರಥಮ ಕಥಾಸಂಗ್ರಹ ಕಾರವಾನ್ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ದಾವಣಗೇರಿಯ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ಲೇಖನ ಬರೆದರು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾದಂಬರಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ಮುಂದೆ ನೆಹರು ಸೋವಿಯತ್ ಲ್ಯಾಂಡಿನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆಯುವಂತಾಯಿತು. ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಲ್ವತ್ತು ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆದ ದೈತ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಬರಹಗಾರರಿವರು. ಮೋಹದ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ, ಆಶ್ರಮವಾಸಿ, ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವಳು, ಖಾನಾವಳಿ ನೀಲಾ ಮುಂತಾದವು ಇವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು.

ಇವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದೆಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಮಾಡಿ ಮಡಿದವರು ಎಂಬ ಎರದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಕತೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೆಲವು ಮಹತ್ವದ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ರೈತ ಕೂಲಿಕಾರನಾಗಿ, ಪಕ್ಷ ಕಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಶಾಸಕರೆಂದು ನಾಮಕರಣಗೊಂಡು ೬ ವರ್ಷ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಆಗ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಜಿ ಮಂತ್ರಿ, ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ, ಶಿರೋನಾಮೆಯ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಹತ್ತು ಕಥಾ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಬಸವರಾಜ ಕಟ್ಟಿಮನಿಯವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕತೆಗಾರರೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ್ದು ಸೆರೆಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ, ಗುಲಾಬಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕತೆಗಳು, ಸುಂಟರಗಾಳಿ ಎಂಬು ಕಥಾಸಂಗ್ರಹಗಳಿಂದ.

ಅನಕೃ, ತರಾಸು, ನಿರಂಜನ, ಚದುರಂಗ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಜೊತೆ ಕಟ್ಟಿಮನಿಯವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಂತಿಕೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ, ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಂತು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಶೋಷಣ ಮುಕ್ತ ಸಮಾನ ಹಕ್ಕು ಅವಕಾಶಗಳ ಸಮಾಜ ಕಟ್ಟಬೇಕೆಂಬ ಏಕಮೇವ ಉದ್ದೇಶದ ಹೊಂಗನಸನ್ನು ಕಂಡ ಹುಟ್ಟು ಬಂಡಾಯಗಾರ ಕಟ್ಟೀಮನಿಯವರು ತಮ್ಮ ಬಾಳಿನ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು.

ಕೃಪೆ:
ಕನ್ನಡ ದೀಪಗಳು
ಸಂಪಾದಕರು: ಮೋಹನ ನಾಗಮ್ಮನವರ
ಪ್ರಕಾಶಕರು: ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘ, ಧಾರವಡ

ಪದ್ಯ ೨೪: ದುರ್ಯೋಧನನ ಭ್ರಾತೃ ಪ್ರೇಮ ಹೇಗಿತ್ತು?

ಎಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಂಗೆಯ್ಯೆ ಸಂಜಯಂ ಸಂತೈಸಿ ಮುಂದೊಯ್ಯೆ ಭೀಮಸೇನನ ಗದಾಪರಿಘಪ್ರಹರಣದಿಂ ರುಧಿರಪ್ರವಾಹವಶಗತನಾಗಿರ್ದ ಯುವ ರಾಜನಿರ್ದೆಡೆಯಂ ಕುರುರಾಜನೆಯ್ದೆ ವಂದಾಗಳ್

ನಿನ್ನ ಕೊಂದಂ ಗಡಮೊಳ
ನಿನ್ನುಂ ಕೊಂದವನ ನಿಕ್ಕಿ ಕೊಲ್ಲದೆ ಮಾಣ್ದಾ
ನಿನ್ನುಮೊಳೆಂ ಗಡ ಸಾಲದೆ
ನಿನ್ನಯ ಕೂರ್ಮೆಗಮದೆನ್ನ ಸೌಧರ್ಮಿಕೆಗಂ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ೨೪ ಪದ್ಯ)

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾ ಮುನ್ನಡೆಯಲು ಸಂಜಯನನು ಇವನನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಮುಂದೆಬರಲು, ಭೀಮನ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ದಿಂದ ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ತನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಬಳಿ ಬಂದು

ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದನೇ ಆ ವೈರಿ, ನಿನ್ನ ಕೊಂದವನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಸುಮ್ಮನಿರುವೆನೆ, ಅವನೂ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಇನ್ನು ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರೆ ಈ ವೇಳೆಯೊಳಗೆ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಹತನಾಗಲೇ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ಪ್ರೀತಿಗೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕಾದ ಸೋದರ ಪ್ರೀತಿಗೂ ಇದು ಎಷ್ಟು ಚಿನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಾನು ಹೇಗೆ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸೋದರ ಪೀತಿಯನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನು ನೆನೆದನು.

ಅರ್ಥ:
ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ: ತಪ್ಪುಕೆಲಸ ಮಾಡಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಂತರ ಮರುಗುವಿಕೆ; ಸಂತೈಸು: ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸು;
ಮುಂದೊಯ್ಯೆ: ಮುನ್ನಡೆದು; ಗದೆ: ಒಂದು ಬಗೆಯ ಆಯುಧ, ಮುದ್ಗರ; ಪರಿಘ: ಹೊಡೆತ, ಪೆಟ್ಟು; ಪ್ರಹರಣ: ಹೊಡೆತ, ಏಟು; ರುಧಿರ: ರಕ್ತ; ಪ್ರವಾಹ: ಜೋರಾದ ಹರಿವು; ವಶ: ಅಧೀನ; ಗತ: ಸಾವು; ಯುವರಾಜ: ರಾಜನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ; ಕುರುರಾಜ: ದುರ್ಯೋಧನ

ಕೊಂದಂ: ಕೊಂದವ,ಸಾಯಿಸಿದ; ಗಡ: ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಶಬ್ದ; ಮೊಳ: ಮೊಳಕೈಯಿಂದ ಹಸ್ತದ ತುದಿಯವರೆಗಿನ ಅಳತೆ; ಇಕ್ಕು: ಬಲವಾಗಿ ಗುದ್ದು; ಮಾಣ್: ಬಿಡು; ಸಾಲದೆ: ಸಾಕು; ಕೂರ್ಮೆ: ಪ್ರೀತಿ, ನಲ್ಮೆ; ಸೌಧರ್ಮಿಕೆ: ಸೋದರ ಪ್ರೀತಿ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ಎಂದು +ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಂಗೆಯ್ಯೆ +ಸಂಜಯಂ +ಸಂತೈಸಿ +ಮುಂದೊಯ್ಯೆ +ಭೀಮಸೇನನ ಗದಾ+ಪರಿಘ+ಪ್ರಹರಣದಿಂ +ರುಧಿರ+ಪ್ರವಾಹ+ವಶ+ಗತ+ನಾಗಿರ್ದ +ಯುವ +ರಾಜನಿರ್ದೆಡೆಯಂ ಕುರುರಾಜನೆಯ್ದೆ +ವಂದಾಗಳ್

ನಿನ್ನ+ ಕೊಂದಂ +ಗಡ+ಮೊಳ
ನಿನ್ನುಂ +ಕೊಂದವನನ್ +ಇಕ್ಕಿ+ ಕೊಲ್ಲದೆ +ಮಾಣ್ದಾ
ನಿನ್ನು+ಮೊಳೆಂ +ಗಡ +ಸಾಲದೆ
ನಿನ್ನಯ +ಕೂರ್ಮೆಗ್+ಅಮದೆನ್ನ+ ಸೌಧರ್ಮಿಕೆಗಂ

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೋದರ ಪ್ರೀತಿಯ ವರ್ಣನೆ – ನಿನ್ನಯ ಕೂರ್ಮೆಗಮದೆನ್ನ ಸೌಧರ್ಮಿಕೆಗಂ

ಪದ್ಯ ೧೯: ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಗನ ಶವವನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಗೆ ದುಃಖಿಸಿದನು?

ಎಂದಾತ್ಮಗತದೊಳೆ ಬಗೆದು ಅಭಿಮನ್ಯುಗೆ ಕಯ್ಗಳಂ ಮುಗಿದು ಬರುತ್ತುಂ ತನ್ನ ಮಗನಪ್ಪ ಲಕ್ಷಣಕುಮಾರನಂ ನೆನೆದು ಮನ್ಯೂದ್ಗತಕಂಠನಾಗಿ ತದಾ ಸನ್ನಪ್ರದೇಶದೊಳ್ ಕಂಡು

ಅಂತು ಪುತ್ರಸ್ನೇಹ ಕಾತರ ಹೃದಯನಾಗಿ ಗಾಂಧಾರೀನಂದನಂ ಭಾನುಮತೀನಂದನನ ವದನಾರವಿಂದಮಂ ನೋಡಿ

ಜನಕಂಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯಂ
ತನೂಭವಂ ಕುಡುವುದುಚಿತಮದುಗೆಟ್ಟೀಗಳ್
ನಿನಗಾಂ ಕುಡುವಂತಾದುದೆ
ತನೂಜ ನೀಂ ಕ್ರಮವಿಪರ್ಯಯಂ ಮಾಡುವುದೇ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ೧೯ ಪದ್ಯ)

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಮನದೊಳಗೆ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಸಾಹಸವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಆತನ ಶವಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಲಕ್ಷಣಕುಮಾರನನ್ನು ನೆನೆದು ದುಃಖದಿಂದ ತನ್ನ ಕಂಠವು ಗದ್ಗದಿತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಾತುರದಿಂದ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹಿಯಾದ ಗಾಂಧಾರೀನಂದನನು (ದುರ್ಯೋಧನನು), ಭಾನುಮತೀನಂದನನಾದ (ತನ್ನ ಮಗನಾದ) ಲಕ್ಷಣಕುಮಾರನ ಸತ್ತ ಮುಖಾಕಮಲವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅತೀವ ದುಃಖತಪ್ತನಾಗಿ

ಅಯ್ಯೋ ಮಗನೆ, ತಂದೆ ಸತ್ತಾಗ ತಂದೆಗೆ ಮಗನು ಬೊಗಸೆ ನೀರನ್ನು ತರ್ಪಣೋದಕವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಕ್ರಮ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಈಗ ನಿನಗೆ ತರ್ಪಣವನ್ನು ನಾನು ಕೊಡುವಂತಾಗಿದೆ ಮಗನೇ, ಈ ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾಡಿರುವುದು ನ್ಯಾಯವೇ ಎಂದು ಮಗನ ಶವದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿಸಿದನು.

ಅರ್ಥ:
ಎಂದು: ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ; ಆತ್ಮ:ಮನಸ್ಸು, ತಾನು; ಆತ್ಮಗತ: ತನಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಬಗೆದು: ತಿಳಿ; ಕಯ್ಗಳು: ಹಸ್ತ; ಮುಗಿ: ನಮಸ್ಕರಿಸು; ಬರುತ್ತಂ: ಮುಂದೆಹೋಗುತ್ತಾ; ಮಗ: ಪುತ್ರ; ನೆನೆ: ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳು; ಗತ: ಗತಿಸಿದ; ಕಂಠ: ಕೊರಳು; ತದಾ: ಆಗ; ಸನ್ನ: ಹತ್ತಿರ; ಪ್ರದೇಶ: ಜಾಗ; ಕಂಡು: ನೋಡಿ;

ಪುತ್ರ: ಮಗ; ಸ್ನೇಹ: ಗೆಳೆತನ, ಸಖ್ಯ; ಕಾತರ: ಕಳವಳ; ಹೃದಯ: ವಕ್ಷ; ನಂದನ: ಮಗ; ವದನಾರವಿಂದ: ಮುಖಕಮಲ; ನೋಡಿ: ವೀಕ್ಷಿಸಿ

ಜನಕ: ತಂದೆ; ಜಲಾಂಜಲಿ: ಬೊಗಸೆ ನೀರು, ತರ್ಪಣೋದಕ; ತನೂಭವ: ಮಗ; ಕುಡುವುದು: ನೀಡುವುದು; ಉಚಿತ: ಸರಿಯಾದ ರೀತಿ; ತನೂಜ: ಮಗ; ಕ್ರಮ: ರೀತಿ; ವಿಪರ್ಯ: ವ್ಯತ್ಯಾಸ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ಎಂದ್+ಆತ್ಮಗತದೊಳೆ +ಬಗೆದು+ ಅಭಿಮನ್ಯುಗೆ +ಕಯ್ಗಳಂ +ಮುಗಿದು +ಬರುತ್ತುಂ +ತನ್ನ ಮಗನಪ್ಪ+ ಲಕ್ಷಣಕುಮಾರನಂ +ನೆನೆದು +ಮನ್ಯೂದ್ಗತ+ಕಂಠನಾಗಿ+ ತದಾ +ಸನ್ನಪ್ರದೇಶದೊಳ್ +ಕಂಡು

ಅಂತು +ಪುತ್ರಸ್ನೇಹ+ ಕಾತರ+ ಹೃದಯನಾಗಿ+ ಗಾಂಧಾರೀನಂದನಂ +ಭಾನುಮತೀನಂದನನ +ವದನಾರವಿಂದಮಂ+ ನೋಡಿ

ಜನಕಂಗೆ +ಜಲಾಂಜಲಿಯಂ
ತನೂಭವಂ +ಕುಡುವುದ್+ಉಚಿತಮ್+ಅದುಗೆಟ್+ಈಗಳ್
ನಿನಗಾಂ +ಕುಡುವಂತ್+ಆದುದೆ
ತನೂಜ+ ನೀಂ +ಕ್ರಮ+ವಿಪರ್ಯಯಂ +ಮಾಡುವುದೇ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ೧೯ ಪದ್ಯ)

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ತನೂಭವಂ, ತನೂಜ, ನಂದನ, ಮಗ – ಸಮನಾರ್ಥಕ ಪದಗಳು
(೨) ಜನಕಂಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿ – ಜ ಕಾರದ ಪದಗಳ ಜೋಡಣೆ
(೩) ದುರ್ಯೋಧನನ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಚಿತ್ರಣ – ತನೂಜ ನೀಂ ಕ್ರಮವಿಪರ್ಯಯಂ ಮಾಡುವುದೇ

ಪದ್ಯ ೧೫, ೧೭: ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ದೇಹವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಏನು ಬೇಡಿದನು?

ಅಂತಾತನನಹಿಕೇತನಂ ನೋಡಿ

ಗುರು ಪಣ್ಣಿದ ಚಕ್ರವ್ಯೂ
ಹರಚನೆ ಪೆರರ್ಗರಿದು ಪುಗಲದಂ ಪೊಕ್ಕು ರಣಾ
ಜಿರದೊಳರಿನೃಪರನಿಕ್ಕಿದ
ನರಸುತ ನಿನ್ನೊರೆಗೆ ದೊರೆಗೆ ಗಂಡರುಮೊಳರೇ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ಪದ್ಯ ೧೫)

ಅಸಮಬಲ ಭವದ್ವಿಕ್ರಮ
ಮಸಂಭವಂ ಪೆರರ್ಗೆ ನಿನ್ನನಾನಿತಂ ಪ್ರಾ
ರ್ಥಿಸುವೆನಭಿಮನ್ಯು ನಿಜಸಾ
ಹಸೈಕದೇಶಾನುಮರಣಮೆಮಗಕ್ಕೆ ಗಡಾ (ದುರ್ಯೋಧನ ವಿಲಾಪಂ, ಪದ್ಯ ೧೭)

ತಾತ್ಪರ್ಯ:
ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವೀರಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಶವವನ್ನು ನೋಡಿದ ದುರ್ಯೋಧನನು

ಗುರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ರಚಿಸಿದ ಚಕ್ರವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಹೀಗೆ ಚಕ್ರವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುರಾಜರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದ ಅರ್ಜುನನ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವೇ ನಿನ್ನ ಸರಿಸಮಕ್ಕೆ ಬರುವ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವೀರನಿಲ್ಲ.

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ನೀನು, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸಾಹಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಶಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗುವ ಮರಣ ನನಗೆ ಒದಗಲಿ. ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ನನಗೂ ಸಹ ನೀನು ತೊರಿದ ಸಾಹಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರವನ್ನೂ ನಾನು ತೋರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವೀರಮರಣ ನನಗೆ ದೊರೆತರೆ ಸಾಕು ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ವಿನಯದಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಥ:
ಅಹಿ: ಹಾವು; ಕೇತನ: ಬಾವುಟ; ನೋಡಿ: ವೀಕ್ಷಿಸಿ

ಗುರು: ಆಚಾರ್ಯ; ಪಣ್ಣಿದ: ರಚಿಸಿದ; ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ: ಒಂದು ಬಗೆಯ ಸೇನಾ ರಚನೆ; ರಚನೆ: ನಿರ್ಮಾಣ, ಸೃಷ್ಟಿ ; ಪೆರರ್ಗೆ: ಬೇರೆಯವರು; ಅರಿ: ತಿಳಿ; ಪೊಕ್ಕು: ಒಳಹೋಗಿ; ರಣ: ಯುದ್ಧ;
ಅಜಿರ: ಅಂಗಳ; ರಣಾಜಿರ: ಯುದ್ಧರಂಗ; ಅರಿ: ವೈರಿ; ನೃಪ: ರಾಜ; ಇಕ್ಕು: ಬಲವಾಗಿ ಗುದ್ದು, ಹೊಡಿ; ನರ: ಅರ್ಜುನ; ಸುತ: ಪುತ್ರ; ಒರೆ: ಚಿನ್ನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಸುವ ಕಲ್ಲು, ಗುಣ, ದೋಷ ಪರೀಕ್ಷೆಮಾಡು, ಶೋಧಿಸಿ ನೋಡು; ಒರೆಗೆ ದೊರೆಗೆ: ಸರಿಸಮಕ್ಕೆ; ಗಂಡರು: ವೀರರು;

ಅಸಮಬಲ: ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಶೌರ್ಯ; ಭವ: ಇರುವಿಕೆ, ಅಸ್ತಿತ್ವ; ವಿಕ್ರಮ: ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಅಸಂಭವ: ಘಟಿಸಲಾರದ; ಪೆರರ್ಗೆ: ಬೇರೆಯವರಿಗೆ; ಪ್ರಾರ್ಥಿಸು: ಆರಾಧಿಸು; ನಿಜ: ದಿಟ; ಸಾಹಸ: ಪರಾಕ್ರಮ; ಮರಣ: ಸಾವು; ಎಮಗೆ: ನನಗೆ;ಗಡ: ಅಲ್ಲವೆ, ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಶಬ್ದ;

ಪದವಿಂಗಡಣೆ:
ಅಂತ್+ಆತನನ್+ಅಹಿ+ಕೇತನಂ +ನೋಡಿ

ಗುರು+ ಪಣ್ಣಿದ +ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ
ರಚನೆ +ಪೆರರ್ಗ್+ಅರಿದು +ಪುಗಲದಂ+ ಪೊಕ್ಕು +ರಣಾ
ಜಿರದೊಳ್+ಅರಿ+ನೃಪರನ್+ಇಕ್ಕಿದ
ನರಸುತ +ನಿನ್ನೊರೆಗೆ+ ದೊರೆಗೆ+ ಗಂಡರುಂ+ಉಳರೇ

ಅಸಮಬಲ +ಭವದ್ವಿಕ್ರಮಮ್
ಅಸಂಭವಂ +ಪೆರರ್ಗೆ +ನಿನ್ನನ್+ಅನಿತಂ +ಪ್ರಾ
ರ್ಥಿಸುವೆನ್+ಅಭಿಮನ್ಯು +ನಿಜ+ಸಾ
ಹಸೈಕದ್+ಏಶಾನು+ಮರಣಂ+ಎಮಗಕ್ಕೆ+ ಗಡಾ

ಅಚ್ಚರಿ:
(೧) ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಅಹಿಕೇತನ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದು – ಹಾವಿನ ಬಾವುಟವುಳ್ಳವನು
(೨) ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಪರಿ
– ನಿನ್ನೊರೆಗೆ ದೊರೆಗೆ ಗಂಡರುಮೊಳರೇ
– ಅಸಮಬಲ, ಭವದ್ವಿಕ್ರಮ, ಅಸಂಭವ
(೩) ಸಾಹಸನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನಂತ ವೀರಮರಣವು ಬರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಬಗೆ (ಇದರಿಂದಲೇ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ವೀರತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ) – ಏಶಾನುಮರಣಮೆಮಗಕ್ಕೆ ಗಡಾ